Беларускі інстытут у Празе прадстаўляе серыю аналітычных матэрыялаў, падрыхтаваных у межах праекта „Belarusian Historical Scholarship in Exile: Current State and Challenges”.

Праект, якім кіраваў д-р Максім Каралёў, быў рэалізаваны ў супрацоўніцтве International Centre for Ethnic and Linguistic Diversity Studies пры фінансавай падтрымцы праграмы EU4Belarus: Support to Advanced Learning and Training (SALT II), што фінансуецца Еўрапейскім саюзам.

Праект быў прысвечаны аналізу таго, як пасля 2020 года змяніліся ўмовы развіцця беларускай гістарычнай навукі і якія выклікі паўсталі перад беларускімі гісторыкамі, што працягваюць сваю даследчую дзейнасць у эміграцыі.

Падчас экспертнага семінара ўдзельнікі абмеркавалі:

• інстытуцыйныя ўмовы развіцця беларускай гістарычнай навукі ў эміграцыі;
• моўныя, прафесійныя і акадэмічныя выклікі, з якімі сутыкаюцца даследчыкі;
• узаемадзеянне беларускіх і замежных гістарычных наратываў;
• магчымасці і абмежаванні розных мадэляў навуковай дзейнасці;
• перспектывы захавання і развіцця беларускай гістарычнай навукі па-за межамі Беларусі.

Па выніках семінара і экспертных дыскусій была падрыхтавана серыя аналітычных матэрыялаў, якая абагульняе асноўныя высновы, прапановы і рэкамендацыі ўдзельнікаў. Публікацыі адлюстроўваюць сучасны стан беларускай гістарычнай навукі ў выгнанні і прапануюць бачанне магчымых напрамкаў яе далейшага развіцця.

Рэдактарам выдання выступіла д-р Ганна Васілевіч, якая каардынавала падрыхтоўку матэрыялаў і суправаджала рэдакцыйны працэс на ўсіх этапах працы з аўтарамі.

На міжнародным праекце “Історичний вебінар / Historical Webinar” у рубрыцы “Ранні новы час. Вялікае Княства Літоўскае” адбудзецца выступленне кандыдаткі гістарычных навук, старшыні Беларускага інстытута ў Празе Ніны Скеп’ян, прысвечанае новаму выданню крыніц па гісторыі Полацкага езуіцкага калегіума.

Падчас лекцыі будзе прадстаўлена кніга “Fontes Historiae Collegii Polocensis Societatis Iesu 1579–1611” – першая двухмоўная крытычная публікацыя дакументаў па гісторыі Полацкага калегіума Таварыства Езуса. Выданне аб’ядноўвае litterae annuae (гадавыя справаздачы), фундацыйны прывілей, кароткія каталогі і іншыя лацінскія крыніцы, якія сёння захоўваюцца ў архівах розных краін Еўропы.

У сваім выступленні даследчыца распавядзе, якім чынам гэтыя дакументы дазваляюць па-новаму асэнсаваць рэлігійныя, сацыяльныя і культурныя працэсы на землях Вялікага Княства Літоўскага канца XVI – пачатку XVII стагоддзя. Асобная ўвага будзе нададзена ролі Полацкага калегіума як важнага інтэлектуальнага і адукацыйнага цэнтра, уключанага ў шырокую еўрапейскую сетку езуіцкай камунікацыі.

Значная частка лекцыі будзе прысвечана археаграфічнай падрыхтоўцы выдання, асаблівасцям працы з раннемадэрнымі лацінскімі рукапісамі, прынцыпам іх навуковага рэдагавання і праблемам перакладу гістарычных тэкстаў на беларускую мову.

Запрашаем усіх, хто цікавіцца гісторыяй Вялікага Княства Літоўскага, гісторыяй Таварыства Езуса і крыніцазнаўствам ранняга Новага часу, азнаёміцца з запісам лекцыі на канале “Історичний вебінар / Historical Webinar”.

9–10 чэрвеня 2026 года ў Цэнтральнаеўрапейскім універсітэце (CEU) ў Вене адбыўся міжнародны форум „Beyond Displacement: The Future of Universities and Researchers in Exile” — мерапрыемства па развіцці прафесійнай супольнасці і акадэмічных сувязяў беларускіх даследчыкаў у выгнанні, арганізаванае ў межах праграмы EU4Belarus: Support to Advanced Learning and Training (SALT II).

Форум сабраў прадстаўнікоў беларускіх даследчых і адукацыйных інстытуцый, еўрапейскіх універсітэтаў і міжнародных арганізацый для абмеркавання будучыні беларускай навукі ва ўмовах вымушанай эміграцыі, падтрымкі акадэмічнай свабоды, развіцця міжнароднага супрацоўніцтва і захавання навуковага патэнцыялу.

Беларускі інстытут у Празе на форуме прадстаўляла Ніна Скеп'ян, якая выступіла з дакладам „The Jesuits in Polotsk in the Late 16th and Early 17th Centuries”. Даклад быў прысвечаны вынікам праекта па падрыхтоўцы першага комплекснага выдання крыніц па гісторыі Полацкага езуіцкага калегіума (1579–1611). У выступленні былі прадстаўлены асноўныя навуковыя вынікі праекта, а таксама значэнне выдання для вывучэння гісторыі Беларусі, гісторыі адукацыі, канфесійных працэсаў і інтэграцыі беларускай гуманітарнай навукі ў міжнародную даследчую прастору.

У заключны дзень форуму Ніна Скеп'ян таксама прыняла ўдзел у выніковай круглай дыскусіі „Building Knowledge, Skills and Civic Engagement Across Borders”, дзе разам з іншымі беларускімі даследчыкамі абмеркавала вопыт працы за мяжоў, новыя магчымасці міжнароднага супрацоўніцтва, а таксама шляхі развіцця беларускай навукі ў еўрапейскай акадэмічнай прасторы.

Удзел Беларускага інстытута ў Празе ў гэтым міжнародным форуме стаў яшчэ адной магчымасцю прадставіць вынікі сваіх даследаванняў міжнароднай акадэмічнай супольнасці, пашырыць прафесійныя кантакты і ўмацаваць супрацоўніцтва з еўрапейскімі навуковымі ўстановамі.

29 мая 2026 года ў Рызе адбыўся міжнародны навуковы воркшоп „У пошуках Віцебскай Латгаліі: пераасэнсаванне памежжа з транснацыянальнай перспектывы”, прысвечаны вывучэнню гісторыі ўсходняй Лівоніі і беларуска-латвійскага памежжа ў транснацыянальным кантэксце.

На працягу дня даследчыкі з Латвіі, Літвы, Польшчы, Беларусі і іншых краін абмяркоўвалі праблемы фарміравання рэгіянальнай ідэнтычнасці, развіцця дзяржаўных інстытутаў, міжканфесійных адносін, дзейнасці палітычных эліт, а таксама сучасны стан даследаванняў Латгаліі і памежных тэрыторый Вялікага Княства Літоўскага. Воркшоп стаў пляцоўкай для міждысцыплінарнага дыялогу, які аб'яднаў гісторыкаў, архівістаў і даследчыкаў памежжа.

Важным вынікам сустрэчы стала дамоўленасць аб падрыхтоўцы калектыўнага навуковага выдання. На аснове прадстаўленых дакладаў будуць падрыхтаваны і апублікаваны артыкулы ўдзельнікаў воркшопу. Зборнік выйдзе адразу ў дзвюх моўных версіях — на беларускай і латышскай мовах, што дазволіць зрабіць вынікі даследаванняў больш даступнымі для навуковых супольнасцей абедзвюх краін і будзе спрыяць далейшаму развіццю беларуска-латвійскага акадэмічнага супрацоўніцтва.

Беларускі інстытут у Празе дзякуе ўсім дакладчыкам, мадэратарам, партнёрам і ўдзельнікам за плённую працу, адкрытасць да навуковай дыскусіі і гатоўнасць сумесна развіваць даследаванні гісторыі Віцебскай Латгаліі. Мы спадзяёмся, што падрыхтаваны зборнік стане важным унёскам у вывучэнне гісторыі беларуска-латвійскага памежжа і будзе карысным як для даследчыкаў, так і для ўсіх, хто цікавіцца гісторыяй рэгіёна.

Воркшоп быў арганізаваны Беларускім інстытутам у Празе ў супрацоўніцтве з Інстытутам філасофіі і сацыялогіі Латвійскага ўніверсітэта, Даўгаўпілскім універсітэтам, сеткай Akademisches Netzwerk Osteuropa (akno e. V.) і ініцыятывай Scholars for Belarus пры фінансавай падтрымцы Еўрапейскага саюза.

Гэты матэрыял падрыхтаваны пры фінансавай падтрымцы Еўрапейскага саюза. Яго змест з’яўляецца выключнай адказнасцю Беларускага інстытута ў Празе і не абавязкова адлюстроўвае пазіцыю Еўрапейскага саюза або партнёраў праекта.

У новым выпуску міжнароднага навуковага часопіса International Journal of Belarusian Glottodidactics (2024, № 8) апублікаваны артыкул „Беларускі інстытут у Празе”, падрыхтаваны нашымі калегамі Інай Калітой і Нінай Скеп’ян. Артыкул увайшоў у раздзел Varia і прысвечаны гісторыі, дзейнасці і асноўным кірункам развіцця Беларускага інстытута ў Празе.

У публікацыі аўтары прадстаўляюць гісторыю стварэння інстытута, аналізуюць яго місію і месца ў сучаснай беларускай гуманітарнай прасторы, а таксама асвятляюць асноўныя кірункі дзейнасці:

• даследчыя праекты;
• адукацыйныя ініцыятывы;
• выдавецкую дзейнасць;
• арганізацыю міжнародных навуковых мерапрыемстваў;
• развіццё супрацоўніцтва з еўрапейскімі навуковымі і культурнымі ўстановамі.

Асобная ўвага надаецца ролі Беларускага інстытута ў Празе ў падтрымцы беларускай гуманітарнай навукі, папулярызацыі беларускай гісторыі і культуры за мяжой, а таксама стварэнні міжнароднай платформы для супрацоўніцтва даследчыкаў з розных краін.

Публікацыя ў International Journal of Belarusian Glottodidactics, які выдаецца Варшаўскім універсітэтам і прысвечаны праблемам беларусістыкі, мовазнаўства і глотадыдактыкі, з'яўляецца важным прызнаннем дзейнасці нашага інстытута і яшчэ адным крокам да пашырэння яго міжнароднай бачнасці.

Беларускі інстытут у Празе запрашае даследчыкаў да ўдзелу ў міжнароднай секцыі «Communities in the Grand Duchy of Lithuania: A Gateway between Europe and Asia», якая пройдзе ў межах International Medieval Congress (IMC) Leeds 2027 (5–8 ліпеня 2027 г., Лідс, Вялікабрытанія).

IMC Leeds 2027 адбудзецца ў гібрыдным фармаце, спалучаючы вочны ўдзел у Лідсе з магчымасцю анлайн-ўдзелу для даследчыкаў, якія не змогуць прысутнічаць асабіста. Гэта адкрывае дадатковыя магчымасці для ўдзелу прадстаўнікоў розных краін і навуковых устаноў.

Секцыя будзе прысвечана Вялікаму Княству Літоўскаму як прасторы ўзаемадзеяння розных супольнасцяў — этнічных, рэлігійных, прафесійных і палітычных, якія фармаваліся і трансфармаваліся паміж лацінскім Захадам і грамадствамі Усходняй Еўропы і Азіі.

У красавіку 2026 года ў Варшаўскім навуковым выдавецтве Campidoglio выйшла кніга Fontes Historiae Collegii Polocensis Societatis Iesu 1579–1611 = Крыніцы па гісторыі Полацкага калегіума Таварыства Езуса 1579–1611.

Выданне было падрыхтавана ў рамках праекта Fontes historiae Lithuanicae Societatis Iesu, NDICI-GEO-NEAR/2022/434-092-005.

Гэта першае ў беларускай гістарыяграфіі комплекснае выданне крыніц, створаных у езуіцкім асяродку Полацка напрыканцы XVI — пачатку XVII ст. У кнізе аб'яднаны як вядомыя, так і раней неапублікаваныя лацінскія дакументы, якія сёння захоўваюцца ў архівах розных краін Еўропы.

У том увайшлі:

• litterae annuae (гадавыя справаздачы);
• гісторыі заснавання Полацкага калегіума;
• кароткія каталогі;
• навуковыя каментарыі і археаграфічныя апісанні;
• беларускія пераклады лацінскіх тэкстаў.

Публікацыя адкрывае даследчыкам і шырэйшаму колу чытачоў доступ да ўнікальнага комплексу крыніц, якія дазваляюць глыбей зразумець гісторыю Полацка, развіццё адукацыі, канфесійныя ўзаемаадносіны і культурныя працэсы на землях Вялікага Княства Літоўскага ў канцы XVI — пачатку XVII ст.

24 сакавіка 2026 года ў Лужыцкім семінары ў Празе пры поўнай зале адбылася публічная прэзентацыя новазнойдзеных арыгінальных фрагментаў „Кнігі Суддзяў” Францыска Скарыны — адкрыцця, якое мае істотнае значэнне для вывучэння гісторыі беларускага кнігадрукавання і жыцця першадрукара.

Сваю знаходку прадставіў сябра Беларускага інстытута ў Празе, дактарант Карлавага ўніверсітэта Аляксандр Паршанкоў. У сваім выступленні ён распавёў пра абставіны выяўлення фрагментаў, ахарактарызаваў іх навуковую каштоўнасць і падкрэсліў, што новыя матэрыялы з'яўляюцца важнай крыніцай для рэканструкцыі ўроцлаўскага перыяду жыцця Францыска Скарыны і лепшага разумення гісторыі яго пражскага выдавецкага праекта.

У дыскусіі таксама ўзялі ўдзел дацэнт Томаш Хоскавец і дацэнт Ілля Лямешкін, якія звярнулі ўвагу на месца Скарынавай Бібліі ў традыцыі славянскіх перакладаў Святога Пісання, а таксама высока ацанілі значэнне прадстаўленай знаходкі для даследаванняў гісторыі кнігі і ўсходнеславянскай культурнай спадчыны.

Падчас мерапрыемства ўдзельнікі мелі магчымасць убачыць арыгінальныя фрагменты Бібліі, а таксама іншыя каштоўныя друкаваныя і рукапісныя помнікі эпохі, што дазволіла шырэй зірнуць на культурнае асяроддзе, у якім працаваў Францыск Скарына.

Мерапрыемства адбылося пры падтрымцы Магістрата горада Прагі і выклікала вялікую цікавасць як сярод даследчыкаў, так і шырокай публікі, яшчэ раз пацвердзіўшы актуальнасць вывучэння спадчыны Францыска Скарыны ў міжнародным навуковым асяроддзі.

Беларускі інстытут у Празе шчыра віншуе д-ра хаб. Міраслава Янковяка, сябра нашага інстытута, з выхадам новай манаграфіі „Współczesne gwary białoruskie na Litwie. Tom 2: Rejon solecznicki” („Сучасныя беларускія гаворкі ў Літве. Том 2: Шальчынінкайскі раён”).

Кніга выйшла ў Вільні пры падтрымцы Інстытута літоўскай мовы і працягвае маштабны даследчы праект, прысвечаны вывучэнню сучасных беларускіх гаворак на тэрыторыі Літвы. Гэта ўжо другі том запланаванай серыі, пасля манаграфіі, прысвечанай Варэнскаму раёну.

У новым выданні прадстаўлены комплексны аналіз беларускіх гаворак Шальчынінкайскага раёна. Манаграфія ўключае даследаванне сучаснай сацыялінгвістычнай сітуацыі, апісанне фанетычных, марфалагічных, сінтаксічных і лексічных асаблівасцяў мясцовых гаворак, а таксама багаты корпус палявых матэрыялаў — тэматычны слоўнік, дыялектныя тэксты і фотадакументацыю. Асаблівую каштоўнасць працы надае тое, што Шальчынінкайскі раён мяжуе з Воранаўскім, Іўеўскім і Ашмянскім раёнамі Беларусі, што адкрывае шырокія магчымасці для параўнальнага вывучэння беларускіх гаворак па абодва бакі сучаснай дзяржаўнай мяжы.

Праект мае вялікае значэнне для беларускай дыялекталогіі, славянскага мовазнаўства і даследаванняў культурнай спадчыны рэгіёна. Ён спрыяе дакументаванню жывой беларускай мовы за межамі Беларусі і захаванню ўнікальнай моўнай разнастайнасці памежжа.

Жадаем Міраславу Янковяку новых навуковых адкрыццяў, паспяховага працягу працы над наступнымі тамамі серыі і далейшых поспехаў у даследаванні беларускай моўнай спадчыны.

Шчыра віншуем!